Erezyon Nedir Nasıl Oluşur Hakkında Bilgi

0
120

Erezyon Nedir Nasıl Oluşur Hakkında BilgiYerkabuğunu oluşturan kayaçlann başta akarsular, ol­mak üzere çeşitli doğal etmenlerle (bu­zul, rüzgâr, deniz vb) yıpratılıp koparıl­maları ya da eritilmeleri. Bu olayda en büyük rolü oynayan akarsular geçtikleri vadileri bir yandan derinleştirirken öte yandan yana doğru genişletirler. Aşın­dırdıkları parça ve kırıntıları ise daha al­çak düzeylere doğru taşırlar. Akarsuyun debisi büyük ve eğiminin fazla olması durumunda aşınma daha hızlı gerçekle­şir. Kayaçlann tabakalaşma biçimi ve direnç farklılıkları aşınma hızını ve olu­şan yüzey biçimini belirleyen öteki et­menlerdendir. Bir aşınım dönemi sonun­da, yeryüzünün yüksek noktaları aşınır, çukurlar ise aşınan parçalardan oluşan alüvyonlarla dolar. İklim, topografya, toprağın yapısı ve bitki örtüsü aşınmaya yol açan başlıca etkenlerdir. Örneğin bitki örtüsü iyi gelişememiş bölgelerde topraklar yağış ve esen şiddetli rüzgâr­larla taşınır. Taşınmaya en yatkın toprak ise ince kumlu, tınlı yapı gösteren top­raklardır. Aşınma, kendisini doğuran olayların adlarına göre çeşitlenir.

Atmosfer aşınması. Daha çok yarı ku­rak bölglerede ısı değişiklikleri sonucu oluşan donma, çözülme ve aşırı sıcak, taş ve toprakların parçalanmasına yol açan bir aşınma çeşididir. Su aşınması. Yağmur sularının özellikle eğimli yüzeylerden akarken sürüklediği taş, kum gibi maddelerin de yardımıyla yarattığı aşınmadır. Sfel biçimine dönüş­mesi aşınmayı daha hızlı ve acımasız kı­lar. Seller, ırmak sularım da kabarttıkları için toprağın üst tabakasını taşıyan bir yüzeysel aşınma oluşur. Ayrıca kabaran ırmak vadilerinde ve yumuşak topraklar­da taban ya da kenar oyularak yıkılır, buna kıyı aşınması adı da verilir.

Rüzgâr aşınması. Atmoferdeki basınç farklılığı nedeniyle oluşan rüzgâr ince, gevşek yapıdaki ve bitki örtüsü olmayan topraklarda hızlı bir aşınmaya yol açar. Toprağın toz bulutu biçiminde yer de­ğiştirmesi ya da gevşemesiyle daha son­ra doğacak su aşınmasına toprağı hazır­lar. 1901’de rüzgâr çok büyük bir toz kitlesini Afrika’dan isveç’e kadar taşı­mıştır. Deglasyon olarak adlandırılan bu etkinin yanında yumuşak ve yüksek ka­yalarda oyma ve çizme yoluyla koroz-yon olayına da yol açar.

Deniz aşınması (abrozyon). Denizler özellikle yüksek kıyılarda dalgalanın çarpmasıyla hızlı aşınmalara yol açarlar. Ayrıca kıyılarda dalgalarla kum ve çakılı hareketlendirerek aşınmayı hızlandırır­lar. Denizin tuzu da kaya aralarına gire­rek farklı genleşme nedeniyle aşınma ya­ratır. Denizlerdeki gel-git olayı da yoğun ölçüde aşınma nedenlerindendir.

Çığ aşınması. Kar tabakalarının büyük kütleler halinde dengesi bozularak hızla yamaçlardan aşağılara yuvarlanması ya da akmasıyla yol açtıkları bir aşınma tü­rüdür.

Canlıların yol açtığı aşınma. İnsanlar yerleşme, tarla açma ve başka nedenlerle araziyi çıplaklaştırarak, hayvanlar ise yuva gereksinimlerini karşılamak için aşınmaya yol açarlar. Belli oranda bitki­ler de sürekli çevrelerini ıslak tuttukları için aşınmanın uzun süreli etkenlerinden olurlar.

Türkiye’de ekimin toprak korumayı gözönüne alacak biçimde yapılmaması, otlak olarak ayrılan %20 eğimli yerlerin, hatta ağaçlandınlacak ya da ormana ay­rılan yerlerin de (%40 eğimli) ekime alınması ve özellikle teraslama biçimin­de değil de dikey sürüm yapılması, aşın­manın hızlı olmasına yol açar. Ayrıca yanlış otlatma, tarla açma amacıyla or­man yakma, kaçak ağaç kesimi aşınmayı artırır. Türkiye’de toprakların %72’si su aşınmasının tehdidi altındadır. Akarsula­rın her yıl sürükleyip denize akıttığı ve­rimli toprak DSİ saptamasına göre Kıb­rıs Adası kadardır. Anadolu, özellikle Konya yöresi rüzgâr, Akdeniz Bölgesi ve Marmara, Ege ve Karadeniz’in kıyı dağları ormandan ekilir arazi ya da yaka­cak eldesi nedeniyle kıraçlanarak aşın­maya açık duruma getirilmiştir. Aşınma­nın yol açtağı zararlar şöyle sıralanabilir: Toprak kayıpları, biriktirme ve taşkın zararları, kuraklık. Ayrıca bitki örtüsü­nün gelişmesine engel olduğundan in­sanların çalışma koşullarını güçleştirir ve insan sağlığına zarar verir.

Doğal bitki örtüsünü korumak ve ko­ruyucu tarım yöntemi uygulamak aşın­madan korunmanın başlıca yollarıdır. Ayrıca eğimli arazilerde teraslama yön­temi, boşaltma kanalları yardımıyla ta­rım yapılması; ağaçlandırma, otlandır­ma, dere İslah barajları, kıyı duvarları, tutma barajları gibi sonradan alınan ön­lemlerle aşınma azaltılır.

Sizin Düşünceniz Nedir?

Please enter your comment!
Please enter your name here